معمای جنبش خدمت ( فتح الله گولن در ترکیه )

شاپور سلیمی

شاپور سلیمی site edit

**

طرح مساله :

جنبش گولن یکی از جنبش‌های فعال اسلام‌گرا در ترکیه از اواخر دهه ۱۹۶۰ تا به امروز بوده است. جنبش دارای میلیون‌ها هوادار و هزاران نهاد و موسسات آموزشی، فرهنگی، سرمایه‌ای عظیم و رسانه‌های متعددی در ترکیه و عرصه بین‌المللی است. بعد از گسترش فعالیت‌های جنبش به آسیای میانه و اروپا و آمریکا، امروزه به جنبشی فراملی تبدیل شده است، که مبلغ یک گفتمان اسلام گرای  ترکی معتدل می باشد. برخلاف جنبش‌ها و احزاب سیاسی اسلام‌گرا در جهان اسلام و عربی، این جنبش در گفتمان رسمی‌اش تلقی ایدئولوژیک و سیاسی کردن اسلام را نمی‌پذیرد و آن را با روح تعالیم اخلاقی اسلام در تناقض می داند. اما در عمل، گرایشات سیاسی‌اش و دغدغه‌های اسلام‌گرایانه‌اش در عرصه عمومی ترکیه عیان است. درگفتمان ایدئولوژیک جنبش، وجوه‌ی از ناسیونالیسم ترکی با تفسیری معتدل از اسلام و گرایشات لیبرال دموکراتیک ترکیب شده است. نشانه‌های گفتمانی، چنان در این سیستم معنایی صورت‌بندی شده‌ و می شوند که در ظاهر تناقضی در این گفتمان مشاهده نمی‌شود. از طرف دیگر، برخلاف جریانات اسلام‌گرای سیاسی در خاورمیانه، اسلام تنها دال مرکزی گفتمان آن نیست، بلکه در کنار ملیت ترکی دال مرکزی دیگر آن است. عناصر دیگر گفتمان ایدئولوژیک آن، دموکراسی، خشونت ستیزی، تساهل، گفتگوی بین تمدنی- دینی، اقتصاد بازار، طرفداری از علم و آموزش که دوره‌های مذهبی نیز بخش لاینفک آن به شمار می رود، می باشند. این گفتمان متاثر از اندیشه‌های فتح الله گولن رهبر جنبش است، که طرفدارانش محافظه کار و از او به عنوان امام یاد می کنند. گولن بیشتر یک نوگرایی دینی است تا روشنفکری جدی با آثار و اندیشه‌های نظام مند و بدیع؛ اما از سوی نشریه سیاست خارجی، در سال ۲۰۰۸ در لیست بانفوذترین روشنفکران جهانی قرار گرفت. در سال ۲۰۱۳ نیز، در لیست ۱۰۰ نفره بانفوذترین افراد در جهان از سوی مجله تایمز قرار داشت.
( (https://www.niagarafoundation.org/niagara/fethullah-gulen.

جنبش بارها از ناحیه مخالفین‌اش، به تلاش برای نفوذ بر نهادهای دولتی و سیطره بر ترکیه یا گرایشات اسلام‌گرایی افراطی متهم شده است و ادعاهای ضد و نقیضی در مورد آن در داخل ترکیه و خارج مطرح شده است(Turker,2009, http://www.fethullahgulenforum.org/, ).  درکشمکش بین جنبش و حزب عدالت و توسعه بعد از ۱۷ دسامبر ۲۰۱۳ ( آشکار کردن فساد اقتصادی خانواده اردوغان و برخی وزرای حکومت از سوی جنبش) ، از سوی رجب طیب اردوغان نیز، متهم به ایجاد دولت موازی در کشور شد و برخی از روزنامه‌ها و مدارس آن‌ها توقیف و رهبرانش در لیست سیاه تروریسم قرار گرفتند(MERT,2015,Todays Zaman). اما اتهام اخیر مبنی بر تلاش طرفدارانش در ارتش، برای سازماندهی کودتای نافرجام روزهای اخیر در ترکیه، بیش از پیش، گولن و جنبش مرموزش را در صدر اخبار داخل و خارج ترکیه قرار داد. اگرچه گولن و فعالین جنبش، اتهامات مخالفین در گذشته و امروز که از سوی حزب عدالت و توسعه و اردوغان در خصوص کودتا مطرح می‌شود، رد می کنند، اما همچنان هویت و اهداف جنبش در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. مقاله زیر به بحث از عناصر اصلی گفتمان اسلام گرای گولنی که تفاوت قابل ملاحضه‌ای با گفتمان‌های اسلام گرایی سیاسی در منطقه خاورمیانه و کلاً جهان اسلام دارد، می‌پردازد.

گفتمان دینی- سیاسی فتح الله گولن و جنبش خدمت :

رهبری جنبش گولن، با فتح الله گولن یک امام و خطیب سابق مساجد ترکیه است؛ جنبشی که گاه از آن به عنوان جنبش خدمت یاد می‌شود. گولن متولد ۱۹۴۱ در شهر ارزروم ترکیه است. درهمان اوایل زندگی‌اش، به تحصیل در علوم اسلامی پرداخته است و در علوم دینی و تصوف را نزد افراد برجسته ترکیه همچون رامزگولن، محمد لطفی افندی، سعدی افندی، عثمان بکتاش فرا‌گرفت و حافظ کل قرآن شد(http://www.fgulen.com/en/fethullah-gulens-life/about-fethullah-gulen/fethullah-gulen-in-short).
در سال ۱۹۵۸ با دادن امتحانات اداره امور مذاهب ترکیه  اجازه امامت و وعظ را در مساجد کسب کرد (http://www.guleninstitute.org/about-gulen/fethullah-gulen/). در سال‌های دهه ۱۹۶۰ و ۷۰ به امامت و خطیب مساجد پرداخت و ایراد سخنرانی‌های متعدد درخصوص مسائل اخلاقی، مذهبی، عدالت اجتماعی و … باعث شهرت قابل توجه گولن در ازمیر و مناطق دیگر ترکیه شد. با کودتای ۱۲ مارس ۱۹۷۰، گولن و برخی از یاران نزدیکش بازداشت و بعد از کشیدن ۶ ماه حبس، آزاد شدند. از دهه ۱۹۸۰ نیز، درکنار وعظ و خطابه در مساجد، به شکلی فعال در حوزه جامعه مدنی ترکیه نیز ظاهر شد؛ چنانچه در سال ۱۹۹۴ عضو بنیانگذار بنیاد روزنامه نگاران و نویسندگان بود و تا سال ۱۹۹۸ در گردهمایی‌های این بنیاد و سمینارهای آن حول و حوش مسائل مختلف فعال و مشارکت داشت. او در مارس ۱۹۹۹، برای معالجه به آمریکا مهاجرت و هم اکنون نیز، با جمعی از دانشجویان و نویسندگان مقیم ایالت پنسیلوانیای آمریکاست. در آمریکا نیز بنیادها و انجمن‌های مختلفی تاسیس کرده و ریاست افتخاری بنیاد رومی  را از سال ۱۹۹۹ تا هم اکنون بر عهده دارد. گولن مقالات و کتاب‌های زیادی به زبان ترکی نوشته است، که برخی از آنها به زبان انگلیسی هم ترجمه شده است. او به زبان‌های ترکی، ترکی عثمانی و فارسی و عربی آشنایی و تسلط دارد.

رابطه دین و علم یکی از مباحثی است که همواره از دغدغه‌های گولن بوده است. او بر عدم تناقض علم و دین بویژه اسلام تاکید دارد. بحث‌های گولن در این خصوص با ارجاع به قرآن و سنت و متاثر از رسائل بدیع الزمان سعید نورسی(۱۸۷۶-۱۹۶۶) است. اهمیت علم و آموزش مساله ای بود که نورسی و هوادارانش برخلاف جنبش‌های سیاسی اسلام‌گرا، جهت دگرگون ساختن جامعه بر آن تاکید داشتند، گولن و جنبش او نیز، همین رویه را بعداً دنبال کردند. آموزش علوم طبیعی و انسانی سکولار با دوره‌هایی از آموزش مذهبی مکمل همدیگر و از دید جنبش راهگشا برای انسان‌ها می‌باشند. تلاش نورسی معطوف به نشان دادن سازگاری اسلام با علم و اندیشه‌های مدرن بود، علاوه بر این آشنایی و احیای هویت اسلامی مردم ترکیه، در دوره ای که اسلام از سوی جریان و ایدئولوژی کمالیست کمتر مورد توجه قرار می‌گرفت و عمدتا تصویری منفی از آن ترسیم می شد که با تمدن و پیشرفت و علم جدید همخوانی ندارد، از دغدغه‌های دیگر جنبش نورسی است که جنبش گولن نیز آن را تعقیب می کند.
در بحث از رابطه علم و دین، مفسران آثار و اندیشه‌های گولن،  بر تاثیر آشکار سنت عرفان اسلامی و نماینده برجسته آن ابن عربی و متفکران غربی مانند رنه گنون و پوپر بر دیدگاه‌های گولن تاکید دارند(Baker,2005).
گلن نیز مانند نورسی چندان علاقه ای به آمیختگی دین و دولت به مفهوم اسلام گرایی سیاسی ندارد. اما با درک کمالیست‌ها از لائیسیته نیز همدلی ندارد. او نه تنها بر هویت اسلامی ترکیه تاکید دارد، بلکه از حضور اسلام در حوزه عمومی و حتی آموزش مذهبی دولتی حمایت می‌کند. این درک از رابطه دین و دولت، به درک حزب عدالت و توسعه و رهبرانش از سکولاریسم نزدیک است. جنبش گولن اگرچه به شکل مداوم، سیاسی بودن خود را تکذیب می‌کند، اما در عمل گاهی نقش یک یک گروه فشار دینی را با روش‌های مختلفی ایفا می‌کند و در پی تاثیرگذاری بر تصمیمات دولت ترکیه در عرصه داخلی و خارجی است.
از دید گولن، دولت بخشی لاینفک از زندگی هر جامعه‌ای است، او تاکید می‌کند که بدترین دولت بهتر از بی‌دولتی است، اما در عین حال که از ضرورت دولت سخن به میان آورد، معتقد است که هیچگاه دولت را تقدیس نکرده به مانند برخی از افرادی که چنین کرده‌اند. او از برخورد انتقادی با دولت حمایت می‌کند(Gündem,2005,en.fgulen).
گولن از آن نوگرایان دینی است که با اندیشه سیاسی کلاسیک تا حدودی وداع کرده است، اگرچه همیشه سعی می‌کند برای اندیشه‌های مدرن ریشه‌های تاریخی در سنت اسلامی بیابد، اما در خصوص مدل حکمرانی مطلوب همیشه از دموکراسی دفاع کرده است. او در مصاحبه با روزنامه صباح ابراز می‌دارد که: دموکراسی و اسلام با همدیگر سازگارند؛ ۹۵ درصد احکام و دستورات اسلام در پیوند با زندگی شخصی و خانواده است؛ فقط پنج درصد از آن به موضوع دولت اختصاص دارد، که آن هم می‌تواند تنظیم و در چارچوب دموکراسی گنجانده شود. اگر بعضی افراد در فکر چیزهای در جای دیگر، همچون یک دولت اسلامی هستند، تاریخ و سنت اجتماعی این کشور به چنین چیزهایی اجازه نمی‌دهد، دموکراتیزاسیون در ترکیه پروسه‌ای غیر قابل برگشت می‌باشد(Yavuz and Esposito,2003: 28). همچنین ابراز می دارد، هدف اسلام یک فرم غیرقابل تغییر حکومت نیست. به جای آن، اسلام با تعیین یکسری اصول بنیادی می‌تواند ویژگی‌های عمومی حکومت را جهت دهد.  اسلام به مردم حق انتخاب نوع و شکل حکومت را متناسب با زمان و شرایط داده است. از دید گولن، اسلام در مورد دولت حکومت مبتنی بر قرارداد اجتماعی را تجویز کرده است( Yavuz and Esposito,2003:28).

گولن در کنار ضرورت دولت و دموکراسی به عنوان یک پروسه ای که متناسب با نیازهای زمانی جوامع تعمیق گردد، از آموزش دینی در دموکراسی هم دفاع می‌کند و در پروسه آموزش نقش مهمی به دین می‌دهد. از دید او ترس از خدا فقط می‌تواند برخی از ناهنجاری های اجتماعی و جرم‌ها را در یک جامعه کنترل کند و می‌تواند تسهیل کننده نظم و امنیت در جامعه باشد. اما این هم از دید او به معنی عدم احتیاج به قانون، نظم و دادگاه و پلیس نیست، بلکه اینها نیز  وجودشان برای جامعه ضروری است. اینجاست که گولن تبدیل دوره مذهبی اختیاری را به اجباری از سوی کنعان اورن را از اقدامات و سیاست مفید او در دهه ۱۹۸۰ می داند(Gündem,17January,2005,en.fgulen.com). این رویکرد گولن، نشان از عدم همدلی‌اش با لائیسته کمالیسم دارد.
هاکان یاوز از چهره‌های آکادمیک ترکیه که مقالات ارزشمندی در خصوص اسلام گرایی و مسائل ترکیه منشر کرده است، جنبش گولن و نورسی را  مخالف بحث‌های همچون دولت اسلامی و یا تحمیل ارزش‌های مذهبی بر جامعه می‌داند. از دید او جنبش گولن، در پی خلق آگاهی  و اخلاق اسلامی و ارائه یک مدلی از اسلام که متناسب با تجربه تاریخی ترکیه است. این مدل هدفش درگیر ساختن مسلمانان در مدرنیته، دموکراسی و اقتصادر بازار و تقویت آگاهی اسلامی در فرآیند ادغام و ورود به پروسه جهانی فوق است. به همین واسطه جنبش در جهان عرب فعال نیست و خود کشورهای عرب نیز اجازه فعالیت به آن ها نمی‌دهند (به خاطرنگاه توام با سوء ظن و تئوری توطئه به جنبش). گولنی‌ها نیز تمایل زیادی به فعالیت در جهان عرب ندارند و معتقدند که اعراب درک درستی از اسلام حقیقی ندارند. آنها همیشه می‌خواهند که فاصله اشان را با جهان عرب حفظ نمایند. یاووز اظهار می دارد که من یک مقاله در روزنامه زمان و سایر مراکز آنها ندیدم که به تحسین جنبش‌های اسلامی در جهان عرب به مثابه دموکراتیک و مدرن بپردازند، عمدتا یا رویکردی انتقادی یا در قبال آنها سکوت می‌کنند. به همین ترتیب او بر اصطلاح و پدیده اسلام ترکی، متناسب با ویژگی‌ها و تجربه تاریخی ترکیه از سایر مناطق جهان اسلام تاکید دارد؛ جنبش گولن نیز یکی از نمایندگان آن می‌داند (Yavuz,2004, Religioscope,).
ویلیام پارک نیز بر گرایشات ناسیونالیستی گولن و رگه‌های این گفتمان در اندیشه و عمل جنبش تاکید دارد. از دید او اسلام منعطف و معنوی گولنی، ریشه در تجربه تاریخی عثمانی- ترکیه دارد. گولن نیزبا اجرای سیاسی شریعت مخالف و مدل رابطه دولت و جامعه عثمانی الهام بخش اوست، که قوانین بنابه بر مصلحت و نیاز دولت استوار بود تا مبتنی بر شریعت. از طرف دیگر مخالفت گلن با اربکان (مخالفت با ایرانیزه کردن حیات اجتماعی- سیاسی ترکیه) را از جمله نشانه‌های مدل انعطاف پذیر و اسلام عرفانی- معنوی او می‌داند. از دید پارک گرایشات اسلامی و ناسیونالیسم ترکی در تفکر خود گولن بواسطه تاثیر محیط ارزروم برجسته است. از طرف دیگر، چهره‌های الهام بخش گولن و جنبش ریشه ترکی و بیشتر فعالیت‌های آنها در جهان ترک زبانان متمرکز است(Park,2007,en.Fgulen.com).
تساهل نیز از دیگر مفاهیم کلیدی گفتمان گولن و جنبش خدمت است. قرائت معنوی و عرفانی گولن از اسلام ریشه در جریانات عرفان و تصوف اسلامی دارد. او پیامبر را مبلغ صلح و رحمت می‌داند و مسلمان واقعی از دید او هیچ آزار به دیگران در نظر و عمل نمی‌رساند.کسی که باید نماینده صلح جهانی باشد. تساهل و گفتگوی واقعی بین ادیان و مذاهب نه تنها یک ایده‌ال مطلوب است، بلکه آینده‌ای سعادت بار برای همگان به ارمغان می‌آورد. بحث گفتگوی بین تمدنی‌–‌ادیان در اوایل دهه ۱۹۹۰ همزمان با تئوری برخورد تمدن‌های هانتینگتون مورد توجه جنبش و به موضوع کلیدی سمینار و کنفرانس‌های متعدد در داخل و خارج از سوی جنبش تبدیل گردید. همین تفسیر با تکیه بر دو عنصر گفتگوی بین ادیان و تساهل باعث نفی خشونت اسلام گرایی سیاسی در خاورمیانه و جهان اسلام از سوی گولن و جنبش خدمت شده است.
گولن حوادث ۱۱ سپتامبر را قویا محکوم کرد. در مصاحبه با واشنگتن پست در این زمینه اضهار داشت : من می‌خواهم پافشاری کنم که هرگونه عملیات یا فعالیت تروریستی قابل توجیه از سوی هیچ کسی و برای هر هدفی نیست؛ و ضربه بزرگی است به صلح، دموکراسی و بشریت و همه ارزش‌های مذهبی. نه مسلمان و نه غیر مسلمان نباید آن را توجیه یا تایید کند. هزینه آن از دست رفتن جان مردمان بی‌گناه است (Kurtz,2005). گولن اگرچه کاملا از احساس بی‌عدالتی آگاه است که اغلب سوختی برای این گونه فعالیت‌های تروریستی فراهم می کند، اما از دید او دلیلی برای اعمال خشونت نسبت به مردم بی‌گناه ایجاد نمی‌کند. فعالیت تروریستی از دید او اشتباه و اسلامی نیست (Kurtz,2005).
گولن حملات پاریس را نیز که از سوی داعش انجام گرفت، و به مرگ بیش از ۱۳۰ نفر و زخمی شدن عده‌ای انجامید، محکوم و بیان داشت که این ضربه‌ای به صلح است. زندگی انسانی ارزشی جهانی و مقدس دارد؛ اسلام تروریسم را محکوم و قدغن کرده است. قرآن کریم بیان داشته است که هرکسی یک تن را بکشد، مثل این است که همه انسان‌ها را کشته باشد. اسلام  جان انسانی را یک ارزش ضروری می‌دانند که باید از آن محافظت شود. یک مسلمان واقعی تنها نماینده صلح است و باید هم باشد. به این دلیل که ممکن نیست یک مسلمان واقعی تروریست باشد. خشونت در تضاد با اسلام حقیقی قرار دارد (Gulen,15 November 2015,www.Fgulen.com).
اما علیرغم این عناصر مدرن در گفتمان محافظه کار جنبش، گسترش نفوذ بر حوزه‌های مختلف جامعه ترکیه همواره از استراتژی‌های جنبش به شکلی وسواس گونه همواره جریان داشته است و از گفتگوها و مصاحبه‌های گولن نیز رگه‌های سیاسی غلیظی به راحتی پدیدار می‌شود.  از طرف دیگر جدا از جریانات سکولار و کمالیست ترکیه، کردها و علوی‌ها نیز دیدی مثبت به این جنبش ندارند.

نتیجه گیری :

گفتمان اسلام‌گرایی گولن و جنبش خدمت، علیرغم مواضع ضد و نقیض آنها در خصوص برخی از مسائل، مبلغ تفسیری معتدل و عرفانی از اسلام است که با صلح، دموکراسی، مدرنیته، اقتصاد بازار و علم کاملا سازگار است. گفتمان جنبش منتقد ادعاهای رایج اسلام گرایان سیاسی در جهان اسلام بوده و می‌باشد و مدل ترکی اسلام را نماینده اسلام حقیقی می‌داند. از آموزش دینی بویژه اسلام در جامعه حمایت و منتقد درک کمالیستی از رابطه دین و دولت یا مدل لائیسیته ترکی می‌باشد. برخلاف اسلام گرایان سیاسی، به جای حکومت دینی و اجرای شریعت، از دموکراسی با رگه‌هایی از ناسیونالیسم ترکی دفاع می‌کند. این مدل از اسلام گرایی ریشه در تجربه تاریخی ترکیه دارد و با گفتمان سیاسی حزب عدالت و توسعه نیز نزدیکی قابل ملاحضه ای دارد. این دو جریان حتی در مقاطعی هم‌پیمان بوده‌اند، اما بعدها بدلیل اختلافات فکری و سیاسی بر سر برخی از مسائل و رقابت با یکدیگر رودروی همدیگر قرار گرفتند.
از مهمترین تناقضات گفتمان اسلام گرایی گولنی ، دیدگاه ترک محورانه نسبت به مساله اقلیت‌ها بویژه کردها در ترکیه یا بی توجهی به اقلیت‌های مذهبی مانند علوی‌ها و زنان می‌باشد، این مسائل تعهد ضعیف گولن و جنبش را در عمل به شعارهایی همچون دموکراسی، گفت و گو و تساهل نشان می‌دهد. به علاوه گرایشات سیاسی جنبش و مداخلاتشان در انتخابات‌ها، با تبلیغات رسمی جنبش و شعارهای آنها ناهمخوانی دارد. لذا نقش این جماعت دینی- سیاسی را نمی‌توان در کودتای روزهای اخیر نادیده گرفت، هر چند تایید این مساله کمی به زمان و اسناد منتشره در آینده دارد. اما تناقضات گفتمانی و گفتار سیاسی خود فتح الله گولن ، جاه طلبی سیاسی آن را براحتی آشکار می‌سازد.

** شاپور سلیمی

منابع :

۱-    FAZLI MERT, Gov’t steps up campaign against Hizmet via terrorism accusations, November 13, 2015,Today’s Zaman, http://www.todayszaman.com/national_govt-steps-up-campaign-against-hizmet-via-terrorism-accusations_404246.html
۲-    Osman Bakar, Gülen On Religion And Science: A Theologian’s Perspective, 3 October 2005, http://www.fgulen.com/en/fethullah-gulens-life/what-others-say/islam-in-contemporary-turkey-the-contributions-of-f-gulen/25425-gulen-on-religion-and-science-a-theologians-perspective
۳-  Lester R. Kurtz, Gülen’s Paradox: Combining Commitment and Tolerance, 22 October 2005, http://www.fgulen.com/en/fethullah-gulens-life/what-others-say/islam-in-contemporary-turkey-the-contributions-of-f-gulen/25438-gulens-paradox-combining-commitment-and-tolerance

۴-Fethullah Gülen’s message of condemnation and condolence about the Paris attacks,15 November 2015, http://www.fgulen.com/en/press/messages/49906-fethullah-gulens-message-of-condemnation-and-condolence-about-the-paris-attacks

۵-M. Hakan Yavuz, The Gülen Movement: a modern expression of Turkish Islam – Interview with Hakan Yavuz, Religioscope, 21 Jul 2004, http://www.religion.info/english/interviews/article_74.shtml#.VktNEnYrLIV

۶-Abdulhamid Turker, Fethullah Gulen’s Critics-Hypocrisy in languages: criticizing Fethullah Gülen, English or Turkish?, November 10, 2009, http://www.fethullahgulenforum.org/inpress/9/fethullah-gulen-s-critics-hypocrisy-languages-criticizing-fethullah-gulen-english-or-turkish
۷-Mehmet Gündem, Gulen: “Even the Worst State is Better Than No State”,Saturday, 15 January 2005, http://en.fgulen.com/press-room/mehmet-gundems-interview/1918-gulen-qeven-the-worst-state-is-better-than-no-stateq

۸- Yavuz, M. H., & Esposito, J. L. (Eds.). (2003). Turkish Islam and the Secular State: The Gèulen Movement, Syracuse University Press.

۹- Mehmet Gündem, Gulen: “Democracy Should Also Have a Metaphysical Dimension”, 17 January 2005, http://en.fgulen.com/press-room/mehmet-gundems-interview/1920-gulen-qdemocracy-should-also-have-a-metaphysical-dimensionq

۱۰- William Park, The Fethullah Gülen Movement as a Transnational Phenomenon, 25 October 2007,http://en.fgulen.com/conference-papers/302-contributions-of-the-gulen-movement/2443-the-fethullah-gulen-movement-as-a-transnational-phenomenon.html

Leave a comment

Your email address will not be published.


*